Chức năng giáo dục gia đình ở nước ta hiện nay

4
huyết thống, tâm sinh lý, có chung các giá trị vật chất, tinh thần ổn địnhư trong
các thời diểm nhất định.’’(1993). ‘Gia đình là một đơn vị, một nhóm nhỏ nhất
của xã hội với số lượng thành viên ít nhất là hai người: vợ và chồng, sau đó sinh
sơi, này nở thêm con cái trong đó mối quan hệ vợ chồng là giường cột’'.
1

Giáo sư Trần Trọng Thuỷ lại có thêm một quan điểm nữa về gia đình như
sau:” Gia đình là một nhóm nhỏ xã hội, liên kết với nhau bởi những mối quan hệ
hơn nhân, huyết thống hay nhận con ni, tạo thành một hệ thống riêng biệt, tác
động qua lại và giao tiếp lẫn nhau qua vai trò xã hội của từng người: là chồng, là
vợ, là cha, là mẹ, là con trai, là con gái, anh em, tạo thành một nền văn hố
chung’’. Như vậy, theo Giáo sư Trần Trọng Thuỷ, gia đình còn là một cộng
đồng văn hố thu nhỏ trong nền văn hố của dân tộc- đó là cái làm nên gia
phong, gia lễ của gia đình.
Các khái niệm trên đều tìm cách đưa ra một cách hiểu chung nhất về gia
đình, dù có khác nhau về hình thức ngơn từ, song ta thấy giữa chúng vẫn có
những điểm chung, đó là:
- Gia đình là một thiết chế xã hội đặc thù của lồi người, một đơn vị xã
hội cơ bản, là một tế bào của xã hội. Nói cách khác, gia đình chính là một xã hội
vi mơ trong cái xã hội vĩ mơ- cộng đồng, dân tộc. Gia đình chính là cái gốc để
tạo nên xã hội, cái nơi để hình thành và hồn thiện con người.
- Gia đình như nó vốn có được liên kết trong mối quan hệ huyết thống
giữa các thế hệ, các thành viên; với những nét tương đồng về tình cảm
- Gia đình là tế bào của cơ thể xã hội. Gia đình hạnh phúc sẽ là nguồn
dinh dỡng cho sự ổn định của cộng đồng, cho sự phát triển của xã hội,
Tóm lại, gia đình là một nhóm nhỏ, được liên kết bởi mối quan hệ vợ –
chồng (hơn nhân) theo quy luật xã hội trước tiên, sau đó mới là quan hệ theo
tính dục tự nhiên.
2.2 Giáo dục gia đình.

1
Tâm lý học tình u gia đình - Nguyễn Đình Xn-Nxb Giáo dục 1996
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

5
Giáo dục là q trình tác động có mục đích, có kế hoạch của nhà giáo dục
đến thế hệ trẻ nhằm đạt được mục đích đã đề ra. Dưới góc độ Xã hội học, giáo
dục là q trình giáo hố con người, tức là q trình giáo hố, dạy dỗ một động
vật cao cấp thành một con người mang màu sắc xã hội.
Theo Tâm lí học, giáo dục là một q trình hình thành nhân cách con
người hay còn gọi là q trình nội tâm hố và ngoại tâm hố của con người
trong hoạt động- lao động, vui chơi, giao tiếp và học tập
Giáo dục là một q trình bao gồm nhiều khâu, nhiều mắt xích, tác động
một tư cách liên tục, qua lại một cách biện chứng giữa chủ thể giáo dụ và khách
thể giáo dục trong một thể thống nhất.Về cơ bản q trình giáo dục được chia
thành ba khâu: Xây dựng nhận thức, xây dựng tình cảm và rèn luyện các hành vi
hoạt động thực tiễn. Sự kết hợp giữa các khâu này trong q trình giáo dục có
thể xảy ra theo những tiến trìnhư sau đay:
+ Nhận thức – tình cảm- hành động: đây là tiến trình thường áp dụng cho
cơng tác giáo dục, tức là q trình đi từ nhận thức, hiểu biết đến co tình cảm u
ghét và trên cơ sở đó hành động. Đó là quy luật hành động của con người. Mọi
hành động phải được chỉ huy bằng sự suy nghĩ mới sâu sắc, đúng đắn.
+ Hành động – nhận thức – tình cảm :Tiến trình này thường áp dụng đối
với lứa tuổi còn q bé, cha đủ khả năng nhận thức, tiếp thu các chuẩn mực đạo
đức xã hội. Phương pháp này bắt đầu bằng việc trẻ em hành động, làm theo
người lớn, sau đó dần dần thành thói quen và tới một độ tuổi nhất định mới hiểu
được điều hay, lẽ phải, điều đúng sai, trên cơ sở dó hình thành nên tình cảm: u
cái tốt, cái đẹp, ghét cái xấu, cái ác …
+Tình cảm – hành động – nhận thức: Qúa trình này thường áp dụng đối
với những con người lạc hậu, nặng tình nhẹ lý. Phương pháp này làm cho con
người ta từ sự u ghét mà hành động và cuối cùng mới nhận thức ra việc đó,
nhận thúc việc đó là cần phải làm hoặc khơng nên làm.
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

6
Đối với mỗi đối tượng khác nhau, có thể vận dung từng tiến trình giáo dục
khác nhau sao cho tiến trình giáo dục đạt được kết quả tốt nhất.
Giáo dục gia đình là hình thức giáo dục đầu tiên, liên tục và suốt đời mỗi
con người. Giáo dục gia đình ấn định vào các chuẩn mực và giá trị xã hội (xã
hội hố), cho việc phát triển năng lực hành vi cá nhân (nhân cách hố) và sự
truyền thụ các hệ thống biểu tợng (tiếp thu văn hố). Giáo dục gia đình có các
nội dung sau: giáo dục đạo đức, giáo dục văn hố, giáo dục hướng nghiệp, giáo
dục sức khoẻ, giáo dục giới tính … nó là một bộ phận của giáo dục xã hội và chỉ
diễn ra trong khn khổ quan hệ các gia đình. Về cơ bản, giáo dục gia đình là
thống nhất với giáo dục xã hội ở quan điểm: xây dựng và hình thành mẫu người
lý tưởng vừa mang phong cách hiện đại, vừa đậm đà tính truyền thống.
Giáo dục gia đình mang tính đa dạng vì nó phối hợp nhiều mặt: từ kiến
thức, tư tưởng đến đạo đức và quan hệ, nhưng đồng thời nó lại thể hiện tính cá
biệt ở đối tượng giáo dục là những đứa trẻ khơng ai giống ai. Giáo dục gia đình
xuất phát từ tình cảm và các mơ hình hành vi của người lớn để trở thành khn
mẫu chuẩn mực để trẻ em học theo. Trong gia đình có một hệ thống các phương
pháp giáo dục, vừa kết hợp mềm dẻo giữa phương pháp truyền thống và hiện
đại, giữa uy quyền và tình thương ; giữa cưỡng ép bắt buộc với bao dung tự
do… Tóm lại, giáo dục gia đình là một loại hình giáo dục mang tính hệ thống,
có mục đích của những người lớn đối với những người ít tuổi hơn trong gia
đình.
Giáo dục gia đình bao gồm nhiều khâu, nhiều mắt xích nhằm xây dựng,
chuẩn bị cho thế hệ trẻ những hành trang cần thiết khi bước vào cuộc sống như:
học vấn, nhân cách, đạo đức…giúp cho cá nhân đứng vững và khẳng định được
địa vị của bản thân trong xã hội.
Vai trò của gia đình nói chung và giáo dục gia đình nói riêng trong xã hội
là rất quan trọng vì nó ảnh hưởng tới các thiết chế khác như: đồn thể, nhà
trường, các tổ chức xã hội …Gia đình là nơi đặt nền móng cho sự phát triển
nhân cách của trẻ và có ảnh hưởng lâu dài suốt cuộc đời cá nhân. Trong gia
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

7
đình, cha mẹ giữ một vị trí quan trọng trong việc giáo dục con cái. Vai trò của
người cha ảnh hưởng đến việc hình thành nhân cách, chí hướng của con cái đặc
biệt là con trai. người mẹ có vai rò giáo dục tình cảm và sự khéo léo, đồng thời
là tấm gương sáng về đạo đức “ Cơng- Dung – Ngơn – Hạnh” để con gái hoc
tập, tiếp thu những vốn sống, kinh nghiệm, biết là việc cho cá nhân và xã hội,
đặc biệt là có ảnh hưởng đối với con gái. Ngược lại con cái cũng có vai trò tiếp
thu những vốn sống, cách ứng xử, kinh nghiệm q báu của cha mẹ để lại, cố
gắng học hỏi, tiếp thu những kiến thức từ gia đình, phải biết kính trên nhường
dưới ; trách nhiệm của người con trước hết là hiếu thảo với cha mẹ. Nó thể hiện
thái độ biết ơn đối với những cơng lao to lớn của cha mẹ. Đó là thứ tình cảm
thiêng liêng. Để đạt được sự bền vững, gia đình phải thực hiện các chức năng
của nó. Chức năng của gia đình là sự đóng góp của nó vào sự tồn tại của hệ
thống xã hội, có nghĩa là: gia đình được xây dựng, tồn tại và phát triển chính là
do xứ mệnh đảm đương những chức năng xã hội, tự nhiên trao cho mà khơng
một thiết chế xã hội nào khác có thể thay thế được.
Từ việc phân tích này, ta có thể rút ra những đặc trưng trong chức năng
giáo dục của gia đình như sau:
- Được tiến hành đối với đứa trẻ ngay từ khi mới chào đời, với nhiều hình
thức và nội dung phong phú.
- Được tiến hànhư trong quan hệ ruột thịt, đầy tình cảm thân thương, trước
hết là tình cảm sâu nặng của người mẹ.
- Được diễn ra trong sự tác động qua lại của các thành viên trong gia đình,
trong bầu khơng khí ấm cúng.
- Giáo dục trong gia đình tác động lên cá nhân một tư cách nhẹ nhàng, ổn
định. Sự tác động này diễn ra theo hai hướng: nếu trong gia đình hồ
thuận, lành mạnh sẽ có khả năng điều chỉnh bản năng tự nhiên của đứa trẻ
; ngược lai trong các gia đình lục đục, khơng lành mạnh, khơng có văn
hố sẽ biến đứa trẻ thànhư con người khơng ổn định, những khiếm khuyết
là đương nhiên.
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

8

THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

9
Chương2: CHA MẸ – NGƯỜI GIỮ VỊ TRÍ TRUNG TÂM
TRONG GIA ĐÌNH

“ Cơng cha như núi thái sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”
Sự trưởng thành của mỗi cá nhân phải kể tới nền tảng gia đình và cái làm
nên nền tảng gia đình, trước đó phải là cha mẹ. Câu tục ngữ từ bao đời nay giản
dị, mộc mạc vậy thơi song đã nói lên được cơng lao trời biển của cha mẹ đối với
con cái.
Nói đến trách nhiệm làm cha, làm mẹ là nói đến thiên chức thiêng liêng,
cao cả nhất của lồi người, của mỗi con người. Khi sinh con phải có trách nhiệm
ni dưỡng, dạy dỗ con cái trưởng thành. Đồng thời, ngồi thiên chức ấy, cha
mẹ còn có trách nhiệm nặng nề của một cơng dân đối với đất nước, dòng họ, gia
đình và với chính bản thân mình.
2.1. Vai trò của người mẹ.
Sau chín tháng mười ngày “mang nặng đẻ đau” đứa bé cất tiếng khóc
chào đời, bắt đầu hồ mình vào cuộc sống của gia đình gia đinh mà truớc tiên là
người mẹ là người mang lại tình thương cho đúa trẻ.
Sự thương u đó được chuyển sang đứa trẻ bằng bế bồng, chuyển thành
lời ru sự săn sóc lo lắng cho con cái, khi cho con bú, khi cho con ngủ đến bế
bồng, đến mọi hành vi cử chỉ của sự no đói khó chiu, dễ chịu khóc hờn cời đùa.
Tình thương u đó vừa ân cần dịu dàng, vừa thơng hiểu bằng trực giác và bàng
cả cảm giác của người mẹ.Tình thương u đó vừa do bẩm sinh đồng thời do
học tâp mà có. Chính vì vậy tình cảm sau này của đứa trẻ sẽ phụ thuộc rất nhiều
vò tính chất của tình mẹ con được hình thành bởi người mẹ và ảnh hưởng đó sẽ
duy trì mãi mãi trong tâm khảm người con khi đã trưởng thành.
Ở cả phương Đơng và phương Tây người ta đều quan niệm: một đứa trẻ
khơng tự tồn tại; trẻ em khơng tự mình tạo dựng đựơc cuộc sống.Thế nên mới có
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

10
câu: ”trẻ cậy cha…”. Trẻ em cần có cha mẹ cần mơi trường xã hội để phát triển
vai trò của cha mẹ đặ biệt là của người mẹ phải mang tính chủ động.
Trong thời kỳ đầu tiên này, mọi sự tác động của gia đình đều thơng qua
người mẹ mà có ảnh hưởng đối với đứa trẻ. Đứa trẻ sẽ nhận từ phía mẹ sự âu
yếm, nâng niu trìu mến và những tình cảm này sẽ ảnh hưởng rất lớn tới tính cách
cuả trẻ sau này. Nhiều cơng trình khoa học đẫ chứng minh rằng sự cách li giữa
mẹ và con càng sớm, càng làm cho trẻ hụt hẫng về đời sống tình cảm dễ dẫn tới
sự mất cân bằng trong đời sống tình cảm, dễ dẫn tới sự mất cân bằng trong đời
sống tinh thần của trẻ, trẻ dễ nổi nóng, thiếu tình thương.
Người mẹ khơng chỉ là người đầu tiên đem lại tình thương mà còn là
người thầy đầu tiên của đá trẻ.
Những tiếng bi bơ đầu tiên của đứa trẻ là kết quả của q trình tiếp thu, là
sự đáp lại sự âu yếm, thương u của người mẹ. Mẹ là người dạy cho con mọi
hành vi ứng xử với các thành viên trong gia đình như: cơ dì, chú bác, ơng bà và
hàng xóm. Nhân cách và cách ứng xử của mẹ đối với con ảnh hưởng tới đời
sống tâm lý của con cái trong tương lai.
Mặt khác, người mẹ cũng là một thành viên của gia đình, cách xử của
người mẹ đối với con phụ thuộc vào các mối quan hệ khác của ngươì mẹ trong
gia đình, nhất là quan hệ với chồng. Nói tóm lại, những quan hệ đầu tiên của đứa
bé bề ngồi chỉ chun với mẹ nhưng thực chất phần lớn lại phụ thuộc vào tất cả
các mối quan hệ nội tại của gia đình ; đứa trẻ sẽ bắt chước mẹ trong cách cư xử
với mọi người sau đó mẹ sẽ dạy cho con nói, đi, ngồi, ăn uống, cùng hàng lọat
hành vi lễ độ trong sinh hoạt hành ngày với mọi người xung quanh. Vì vậy đứa
bé khơng chỉ bú bầu sữa sinh lý của người mẹ mà còn “bú’’ ln cả bầu sữa tâm
hồn trí tụê của mẹ. Cho nên dân gian mới có câu: “phúc đức tại mẫu” , “con hư
tại mẹ” , “mẹ nào con nấy rau nào sâu nấy’’…
2.2.Vai trò của người cha.
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

11
Trong mối quan hệ về vai trò giữa vai trò của người cha và người
mẹ ta có thể thấy rằng vai trò của người mẹ sẽ từ đỉnh cao lúc trẻ mới sinh ra, về
vai trò này sẽ giảm dần cùng với sự trơng thành của trẻ, ngược lại vai trò của
người cha rất bé nhỏ lúc trẻ mới sinh ra sẽ tăng dần khi trẻ lớn lên và đồng thời
với sự giảm vai trò của người mẹ. Tới một lúc nào đó vai trò của cha mẹ sẽ đạt
tới sự cân bằng. Vai trò của cha mẹ sẽ giảm dần cho tới khi đứa trẻ dạt mục tiêu
mong muốn là sự tự lập hồn tồn. Lúc đó giũa cha mẹ và con cái là mối quan
hệ giữa người lớn với người lớn.
Đứa trẻ trơng mong tình u thương ở người mẹ, còn ở người cha, trước
tiên là uy quyền.
Tình thương u của người mẹ và uy quyền của cha là hai trong những
nền tảng rất cần thiết cho đứa con giữ được thế cân bằng giữa “Cương” và
“Nhu”. Tuy nhiên, cha cũng có tình thương u và mẹ cũng có uy quyền song
với tỉ lệ ít hơn. Uy quyền và tình thương trong trường hợp này khơng có gì mâu
thuẫn với nhau, trái lại, chúng hồ hợp với nhau, bổ sung cho nhau và đơi khi
anh hưởng lẫn nhau.
Uy quyền khơng phải là chun chế, áp bức. Michaux – một nhà Tâm lí
học đã xác định điều đó như sau: Hầu hết trẻ em thích được cảm thấy trên chúng
có sự bảo vệ của một thứ uy quyền, nhung chúng thích cái đó ở mức độ vừa phải
và cơng bằng. Vì trong thực tế cũng như trong cuộc chơi, chúng ham thích kỷ
luật qn đội có thứ bậc. Trẻ em ln khinh ghét những người áp chế chúng và
ghét cả những người bảo vệ yếu ớt làm cho chúng mất chỗ dựa mong muốn. Sau
vai trò quyền uy làm chỗ dựa, người cha có vai trò thứ hai là hỗ trợ người mẹ.
Trong thời kỳ đầu tiên của trẻ thơ, sự ứng xử của người cha và tác động
của sự ứng xử đó tới trẻ cũng khơng quan trọng hơn những thành viên khác như:
ơng bà, anh chị em… người cha có thể lộ rõ tác động của mình vào đứa bé một
tư cách gián tiếp thơng qua người vợ. Chính người cha u thương, săn sóc và
săn sóc người vợ, làm cho người vợ hạnh phúc, an tâm…sẽ dành tình thương
u lành mạnh cho đứa trẻ. Ngược lại, nếu do mâu thuẫn trong gia đình, người
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

12
chồng đối xử lạnh nhạt hoặc đối xử thiếu sự u thương thì người vợ (người mẹ)
lúc nào cũng lo lắng, vất vả, sẽ khơng dành hết tình thương cho đứa trẻ, hoặc
tâm trạng lo lắng qua biểu hiện của người mẹ sẽ tác động tới đứa trẻ. Như vậy,
sự hỗ trợ của người cha đối với người mẹ trong việc chăm sóc, giáo dục con cái
có ảnh hưởng rất lớn tới sự hình thành và phát triển nhân cách của con trẻ.
Bên cạnh vai trò gián tiếp, người cha còn có sự tác đọng trực tiếp vào con
cái để dạy dỗ con cái lên người. Thiếu vai trò này, người cha sẽ trở thành kẻ vơ
trách nhiệm. Uy quyền của người cha được thể hiện rõ bằng sự can thiệp trực
tiếp, nó là yếu tố then chốt của sự hồ hợp gia đình, nhưng nó cũng đòi hỏi một
sự điều chỉnh tế nhị. Uy quyền phải được kết hợp với độ lượng, bao dung thì tác
dụng của nó đối với con trẻ sẽ đem lại hiệu quả tích cực hơn. người cha cần
mang ánh sáng của trí tụê và kinh nghiệm của mình đến với con, Có như vậy
mới tránh được những xung đột giữa cha và còn trong gia đình.
Tóm lại, người cha đóng vai trò trụ cột trong gia đình, làm nòng cốt và
chỗ dựa vững chắc cho vợ cũng như con. Vai trò của người cha được cha ơng ta
khái qt trong câu tục ngữ : “Con có cha như nhà có nóc’’, “con khơng cha như
nhà mất nóc’’. Cha vừa là biểu trưng của sức mạnh cơ bắp, vừa là sức mạnh tinh
thần cho con an tâm vui sống, học tập… Nếu người cha nào bỏ mất vai trò này,
con cái thường hư hỏng hoặc khó khăn trên đường đời. Trong gia đình, bên cạnh
vai trò của cha mẹ, đóng góp vào sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ
còn phải kể đến vai trò của các thành viên khác, đó là: ơng bà, anh chị em… Khi
trẻ bắt đầu có khả năng nhận thức, thì vốn kinh nghiệm, nhất là qua những câu
chuyện cổ tích của bà sẽ góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của trẻ,
hình thành nên ở trẻ quan niệm về cái tốt cái đẹp; cái xấu, cái ác …Đối với
những trẻ khơng được sống ở gần ơng bà hoặc ơng bà đã mất thì đay chính là
một thiệt thòi lớn trong q trình hình thành nhân cách. Anh chị qua việc cung
chơi đùa với trẻ, nên cũng góp phần hình thành tính cách của trẻ. Qúa trình nơ
đùa, học tập từ các anh, chị sẽ làm cho trẻ dễ hồ mình vào cộng đồng hơn.,
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

13
Như vậy, với tư cách là một cộng đồng, xã hội thu nhỏ, mỗi thành viên
trong gia đình sẽ có tác động đến q trình xã hội hố cá nhân (con trẻ), trong đó
cha mẹ là nền tảng của q trình đó.










Chương 3: NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA GIA ĐÌNH VÀ GIÁO DỤC TRONG
GIA ĐÌNH
Chương 3: NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA GIA ĐÌNH VÀ GIÁO DỤC TRONG
GIA ĐÌNH
Gia đình với tư cách là một thiết chế xã hội thu nhỏ, một phạm trù lịch sử,
có tác động rất lớn tới xã hội. Đồng thời, sự biến đổi của các điều kiện kinh tế-
xã hội-văn hố cũng tác động mạnh mẽ, sâu sắc tới thiết chế gia đình, Gia đình
là một hệ thống các vai trò, chức năng và ở từng thời kỳ lịch sử, mỗi nền văn
hố mà chức năng này hay chức năng khác của gia đình trở nên quan trọng hơn.
3.1.Giáo dục gia đình trong gia đình truyền thống.
Gia đình truyền thống với nền tảng kinh tế chủ yếu là hoạt động sản xuất
nơng nghiệp; hoạt động sản xuất của gia đình chủ yếu là gắn với cơng việc đồng
áng và các nghề thủ cơng, nên sinh hoạt trong gia đình đa phần là tự cấp, tự túc.
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

Xem chi tiết: Chức năng giáo dục gia đình ở nước ta hiện nay